تبليغاتX
bonchenar - ریشه زبان خلجی
    ریشه زبان خلجی

         

  در زمينه ريشه شناسي زبان ترکي خلجي مينورسكي اولين محققي بود كه درسال 1940 ميلادي،زبان خلج هارامورد مطالعه وكنكاش قرارداد.پس ازوي يك محقق ايراني به نام دكترمحمد مقدم مطالعه مفيدي پيرامون اين زبان به عمل آورد؛آنگاه پرفسور گرهارد دوفراستاد (دانشگاه گوتينگن)، محقق وتركولوژ شهير آلماني درسال 1968 ميلادي بامساعدت شادروان مرحوم عرب گل  شاعرگمنام خلج، تحقيقات بسيارارزنده اي راادراين زمينه به عمل آورده اند..گرهارد دوفرنخستين كسي است كه زبان خلجي رابه عنوان زبان تركي به جهانيان معرفي  مي كند.

 

  مشخصات وويژگي هاي زبان خلجي

 

محققين وزبان شناسان شرقي وغربي ازجمله گرهارد دوفر ودكترهيئت براين عقيده اندكه زبان تركي خلجي قديمي ترين زبان ولهجه تركي است.ودرآن ويژگي هاي زيرديده مي شود:

 

1- «ه» اول كلمات ازدوران تركي مادر(قبل ازتركي قديم قرون7-6م)به طور سيستماتيك باقي مانده ودرصورتي كه سايرلهجه‌هاي تركي:آذري، قوموق، اوزبكي، اويغورجديد وقاراقالپاق، به طورنادرديده‌مي‌شود.مثلاً هاز/haz(آز=كم)، هاقاچ/haqaç(آقاج= درخت)، هوزوم/huzum(اوزوم= انگور)، هئو/həv(اِئو=خانه)، هوچاق/huçağ(اوجاق)، هتك/hətək(اتك= دامن).

 

 به نظرپرفسورگرهارد دوفرGerhard Doer Fer مهمترين ويژگي زبان ترك خلجي درآن است كه بسياري ارويژگي‌هاي تركي باستان را درآواها حفظ كرده است. به عنوان‌مثال حرف[ه ] از دوران پروتو تورك باقي مانده وقبلاً هم[پ]بوده است. بنابراين تركي‌خلج ازتركي قديم يعني زبان گوگ تورك‌ها كه دركتيبه‌ي‌ اورخون باقي مانده است قديمي تر است.

 

2- صداي [د]مانند تركي قديم درتركي خلج هم باقي مانده وبه‌‌‌‍‍‍[ي]تبديل نشده است. مثلاً هاداق/hadağ(آياق= پا)، بودا/buda(بويا=رنگ)، بؤد/büd(بوي= قد)، اودانماق/udanmağ(اويانماق=بيدار- شدن) ،اودوماق / udumağ (اويوماق =خوابيدن) ،هادوري/hadure (آيري=جدا)،قادون/qadun(قايين=برادرزن وشوهر). لذا اين صدا درزبان‌هاي زنده‌ي تركي فقط درتركي تووا(جنوب سيبري)باقي مانده است.

             3- حرف[ك] دراول كلمات مانندتركي قديم به جاي (گ) حرف (ك) موجود است.مثلاً كؤن /كينkün (گون=آفتاب، روز) ،كئچه/keçə (گئچه=شب) ،كؤرمك/kürmək (گؤرمك = ديدن) ،كؤز/كئزküz(گوز=چشم).

 4- حرف[ي] دراول كلمات اكثراً باقي مانده است.مثلاً ييل/yil(ايل=سال)، يپليك/yiplik(ايپليك=طناب).

 5-  درزبان خلجي دراول كلمات برخلاف لهجه‌هاي تركي غربي به جاي[د] حرف[ت] موجود است. مانند، تيل/til (ديل=زبان)، تيش/tiş (ديش=دندان) تؤش/tüş (دوش = سينه) ،تيرناق/tirnağ (ديرناق=ناخن)، تيز/tiz(ديز= زانو)، تورت /türt (دورت=چهار).

 6- درزبان خلجي دربسياري كلمات، حروف[ق]و[گ] تركي قديم باقي‌مانده است.مانند، صيچقان/siçqan(صيچان=موش)، تاووشقان /تؤوشقان tuvoşqan= tavuşqan (دوشان=خرگوش)، يونگ/yung(يون=پشم)، قيصقه/ğisğə(قيصا=كوتاه)، كورگئگ/kürgəg(كوره ك=پارو).

 

7- درتركي خلجي دروسط كلمات نيزحرف[ غ] اغلب اوقات به شكل[ق] وهرگاه قبل ازحرف صدادار A(الفباي پيشنهادي نگارنده)قراربكيرد،معمولاًبه صورت[ ق] كشيده [تلفظ مي شود. مانند:قار/qar(قار=برف)بوقاز/buqaz (بوغاز=كلو)تاق/tağ(داغ=كوه)، قارقهqarğe(قميش= ني) ،يوقار  yuqar(يوخاري=بالا).

 

8- درآخركلمات اكثراً،كسره وفتحه باقي مانده وتبديل به (ايي/i) نشده است.مثلاً تيشهtişe/ (ديشي=مونث)،تر/ِtəre (دري=پوست)آلتا/alta (آلتي = شش).

   9- كلماتي كه درتركي‌آذري به [خ]ختم مي‌شوند، درزبان خلجي‌به[ق]ختم مي‌گردند. مثال توق/toğ(توخ= سير)، قولاق/qulağ(قولاخ= گوش)، بارماق/ barmağ(بارماخ= انگشت)، تورپاق/türpağ(تورباخ= خاك) ،اوزاق uzağ(اوزاخ=دور). 

 10-درتركي خلجي بجاي دگيل=نه،مانندتركي قديم آرگوُ ازكلمه‌ي داغ/     dağ استفاده مي شود.

 11- درتركي خلجي پسوندمفعول عنه(از)مانندتركي قديم(دا)يا( ده) مي باشد درحاليكه درتركي جديد امروزي،(دان)و(دن) است.مثال:بيزاوبؤزسودا ايچتيك.(ماازآن آب خنك ميل كرديم).نئرده كئلي يورين؟(ازكجامي آيي؟).

 12- سيستم سه گانه صائت ها(كوتاه،بلند،ديفتونگ)اززمان تركي مادرباقي مانده است درصورتي كه دراغلب لهجه هاي تركي صائت هاكوتاه ويانسبت به سابق كوتاه ترشده اند.مانند:اوون/ uon( اون- ده)، هئوhəvv  (ائو=خانه)كؤز/küz (گوز=چشم)،قول/ qul(باغول=بازو)،يورقان/yurqan= لحاف.

 13- حرف(نيny) تركي قديم كه درتركي اوغوز وبسياري لهجه هاي ديگربه(ي)تبديل شده درتركي خلج مانند تركي قديم آرگو به(ن)تبديل شده است.مانند:كون/قونğon=گوسفندكهدرتركي قديم،كوني/قوني ودرتركي امروزي كويون ودرلهجه آذري قويون گفته مي شود.

 پرفسور‌دور‌فر، بامشاهده‌ي پاره‌اي ويژگي‌هاي مشترك تركي خلجي وتركي قديم آرگوبه اين نتيجه رسيده است كه خلج‌هاي مركز ايران اولاد همان آرگوها هستندكه درزمان محمود كاشغري يعني نه ‌صد سال قبل درآسياي‌ميانه بين اسفيجاب(تالاس وبالاساقون)زندگي مي كردند وازترك شدن سغدي‌ها بوجودآمده اند.

 

+ نوشته شده توسط bonchenary در شنبه بیست و یکم بهمن 1385 و ساعت 15:7 |